De restauratie van de kathedrale kerk (Door Rutger Polderman)

Geplaatst 13-01-2009

De kathedrale kerk van het bisdom Rotterdam, de H. H. Laurentius en Elisabeth, die al langere tijd in een matige bouwkundige staat verkeert, is onlangs beloond met een kanjersubsidie. Dat wil zeggen dat voor de broodnodige restauratie een bedrag van 3,7 miljoen euro beschikbaar is gesteld door het Rijk. De werkzaamheden zijn dan ook nu ter hand genomen.

De kathedrale kerk ligt ingeklemd tussen de Mathenesserlaan en de Robert-Fruinstraat in Rotterdam-West. De kerk werd grotendeels in 1906-1908 gebouwd onder het patronaat van de heilige Elisabeth naar ontwerp van architect P.G. Buskens. Buskens, zelf woonachtig op de Mathenesserlaan 264, ontwierp een kruisbasiliek in overgangsstijl, met veel neoromaanse kenmerken. Het ontwerp voor de kerk was geïnspireerd op het slot Wartburg in Thuringen, alwaar H. Elisabeth in de dertiende eeuw verbleef.

Geschiedenis van de kerk
Tijdens de bouw van de kerk werd door de parochie gebruik gemaakt van een tijdelijk gebouw op de plaats van de huidige plebanie. Na de ingebruikname van de nieuwe kerk in mei 1908 werd de noodkerk gesloopt en in 1908-1909 werden de plebanie en patronaatsgebouwen gebouwd. De kerk kon door geldgebrek echter niet in één keer worden afgebouwd. Pas aan het einde van de jaren '10 waren er weer voldoende
fondsen gevonden om de bouw te vervolgen. Hiervoor werd J.P.L. Hendriks als architect aangetrokken. Naar diens gewijzigde ontwerp werden tussen 1920 en 1922 het entreeportaal, de eerste travee en de
toren aan de kerk toegevoegd. Het uitgevoerde ontwerp lijkt wel bedoeld om binnen de mogelijkheden nog zoveel mogelijk af te wijken van het oorspronkelijke idee van Buskens, zo blijkt uit een bewaard gebleven afbeelding van diens plannen.

Opvallend is dat de constructies van de in 1908 en 1922 gebouwde delen van het kerkgebouw een zeer verschillende materialisatie en techniek laten zien. Het door Buskens ontworpen deel bevat traditionele constructies uit baksteen en hout.

Bij het enkele jaren later door Hendriks ontworpen deel van het kerkgebouw is daarnaast veel gebruik gemaakt van het voor dat moment nog redelijk innovatieve beton. De vloer van de kerk, de constructie
van de entreetrappen en narthex, de galerij voor het zangkoor, de orgelgalerij en de diverse tussenverdiepingen in de beide torens zijn in dit materiaal uitgevoerd.

In 1941 werd de kerk getroffen door een (Amerikaanse) vliegtuigbom, bedoeld voor het naastgelegen SD-kantoor. De tweede travee van de westelijke zijbeuk werd daarbij getroffen door een voltreffer, waarbij een gedeelte van de gevel werd verwoest. Daarnaast sloeg een bom door het dak boven de viering en boorde zich onder het huidige priesterkoor in de grond. Zoekacties in de krater naar de bom leidden tot niets. Sommigen concludeerden daaruit dat de bom ontploft moest zijn, andere betwistten dit. Maar omdat ze onvindbaar was, werd een dikke laag beton over de krater gelegd. Mogelijk bevindt zich dus onder de kerk nog altijd een bom.

Eind jaren ‘60 koos het bisdom Rotterdam de Elisabethkerk tot zijn nieuwe kathedraal, nadat de eerste kathedraal gesloopt was. Daartoe werd de naam van de Heilige Laurentius, patroon van de stad Rotterdam en het Bisdom, aan de patroonsnaam van de Heilige Elizabeth toegevoegd. In 2002 werd de kerk aangewezen als rijksmonument.

De kerk is circa 67 lang, in het transept 33 meter breed en is circa 24 meter hoog. Aan de Mathenesserlaan wordt de kerk geflankeerd door de 35 meter hoge klokkentoren ten linkerzijde en een lagere tweede toren ten rechterzijde. De kerkzaal is vanuit de Mathenesserlaan bereikbaar via de daartussen gelegen, ten opzichte van het straatpeil verhoogde narthex. De kerkzaal bestaat uit een brede, door een gestukadoord tongewelf overkluisde, middenbeuk en relatief smalle, door gemetselde kruisribgewelven overkluisde, zijbeuken. Deze zijn van elkaar gescheiden door afwisselend gemetselde en natuurstenen kolommen, geheel volgens het voor de romaanse bouwstijl zo kenmerkende alternerende stelsel. Boven de zijbeuken bevindt zich aan weerszijden van de middenbeuk een pseudo-galerij met gemetselde balustrade onder de grote glas-in-loodvensters. Deze zijn na de vernietiging van de oude ramen in de oorlog vervaardigd door de kunstenaar Henk Asperslagh. In de kopgevels van het transept bevinden zich zeer grote glas-in-loodramen naar ontwerp van Charles Eyck. De viering wordt overkluisd door een groot gestukadoord koepelgewelf. Het priesterkoor en de zijkapellen zijn eveneens voorzien van gestukadoorde tongewelven, die door gemetselde rondbogen worden afgescheiden van de koepelvormige gestukadoorde absides. De gewelven van de absides van de zijkapellen zijn tussen 1911 en 1915 beschilderd met figuratieve voorstellingen, vervaardigd door Jan Dunselman, de bekende kunstenaar en veelgevraagd schilder voor het aanbrengen van kerkelijke kunst. In de centrale apsis zijn de schilderingen wit overgesausd.

Voorbereidingen voor de restauratie
In 2004 besloot het parochiebestuur, in verband met de voortgaande achteruitgang van de bouwtechnische staat van het gebouw, een plan voor restauratie te laten opstellen. De opdracht daartoe werd verstrekt aan het in restauratie gespecialiseerde TAK-architecten uit Delft. Zij constateerden dat de kwaliteit van het onderhoud op veel punten tekort schoot. De goten, de regenwaterafvoeren en de leien op de daken bleken op veel plaatsen versleten. Roestend ijzer in de gevels veroorzaakte her en der ernstige schade, evenals in de betonconstructies. Maar ook werden vocht, houtrot en zwam aangetroffen in de kappen en de kelders. Het restauratieplan dat TAK opstelde was echter niet alleen gericht op het herstel van de schade. Het gaat ook in op het herstel van de monumentale kwaliteit van het gebouw.
Diverse ongetwijfeld ooit met gerede bedoelingen uitgevoerde wijzigingen maken, dat die thans niet overal geheel tot zijn recht komt. In de restauratie worden daarom onder andere de overschilderde voorstellingen van Jan Dunselman in de apsis weer teruggehaald en wordt de tussenverdieping in de huidige sacristie verwijderd.
Deze fraaie grote ruimte wordt weer in ere hersteld, waardoor ook het grote glas-in-loodraam in de gevel kan worden teruggebracht. Tot slot wordt ook de verwarmingsinstallatie verplaatst, zodat de kapel waarin nu de ketel is opgesteld, weer bij de kerk betrokken kan worden.

De kosten bedragen alles bij elkaar zo'n dikke zeven miljoen euro.
Erg veel geld, maar hiervan neemt het rijk 3,7 miljoen voor haar rekening, zo bleek onlangs toen plebaan Bergs uit handen van minister Plasterk een "kanjersubsidie" voor de plannen in ontvangst nam. Het verschil zal door de parochie en het bisdom zelf moeten worden vergaard. Daaraan wordt nu op de achtergrond door een grote groep mensen enthousiast gewerkt. Aan de verstrekking van de subsidie kleeft één zeer belangrijke eis: de restauratie moet voor het einde van 2010 worden opgeleverd!

Het afgelopen half jaar is door TAK-architecten hard gewerkt aan het voorbereiden van de restauratie. Het bestek en de tekeningen zijn klaargemaakt en bij diverse ervaren aannemersbedrijven zijn offertes opgevraagd. Daaruit is voor het bouwkundig werk het aannemersbedrijf Burgy uit Leiden als laagste inschrijver naar voren gekomen. Voor de lei- en loodwerken tekende het bedrijf Jobse uit Middelburg.

De aanpak van de restauratie
De feitelijke uitvoering van de restauratie startte op 5 januari 2009. Eén dag later begon Burgy met het in de steigers zetten van de voorgevel en de torens. Het is de verwachting dat deze steigers gedurende de gehele twee jaar van de uitvoering blijven staan. Het werk zelf wordt in enkele fasen aangepakt: de eerste fase waarmee nu gestart is omvat de voorgevel en de torens, plus één van de ramen in het schip van de kerk. Daarna wordt steeds verder naar de achterzijde (het koor) van de kerk toegewerkt.

Naar verwachting wordt in mei 2009 met de linker zijgevel gestart, eind dat jaar met de rechterzijde, en begin 2010 met de apsis. Tegelijkertijd wordt naar verwachting vanaf eind 2009 gestart met het herstel van de plebanie en het verenigingsgebouw aan de Robert- Fruinstraat.

Overlast
De uitvoering van het werk zal gepaard gaan met overlast, voor zowel de parochianen als omwonenden. In de eerste plaats zal het grote orgel gedurende de komende twee jaar niet bespeelbaar zijn. Omdat dit instrument zeer gevoelig is voor het stof, dat bij de werkzaamheden zeker veroorzaakt zal worden, wordt het nauwgezet ingepakt en beschermd. Ook zullen er gedurende de komende twee jaar op wisselende plaatsen in en om de kerk steigers verrijzen. Om daarvoor plaats te maken zullen veel banken tijdelijk moeten worden verplaatst.
Daarnaast zal de openstelling van de kerk gedurende de komende twee jaar beperkt zijn. De dagelijkse Mis vindt wel doorgang, maar zal plaatsvinden in de dagkapel. Maar verder is het gebruik van de kerk op doordeweekse dagen in verband met de grote druk op de planning, gedurende de werktijden van de aannemer, niet mogelijk.
In de weekeinden kan de kerk wel steeds gewoon gebruikt worden; onder de parochianen zal een groep vrijwilligers moeten worden gezocht die er steeds voor zorgt dat de banken en dergelijke aan het einde van iedere werkweek stofvrij gemaakt worden.

Tot slot zal er rondom de kerk het een en ander veranderen gedurende de uitvoering. Zoals gezegd staat er voor de kerk een steiger.
Maar ook wordt aan de Mathenesserlaan een bouwplaats voor de aannemers ingericht. Langs de gehele voorgevel van de kerk wordt een hoge schutting opgetrokken, waarachter de keten, containers, steigers en lift worden geplaatst. De hellingbaan voor de entree tbv mindervaliden wordt daartoe aangepast en de entree in de rechter toren wordt afgesloten. In de tuin van de plebanie worden diverse bouwmaterialen opgeslagen en langs de straat worden verscheidene parkeerplaatsen ingericht voor de aannemer.

Al met al zal de uitvoering van het werk het nodige aanpassingsvermogen van alle parochianen en omwonenden vergen. Bij de presentatie van de plannen aan een groep van circa veertig geïnteresseerden op 15 december jl. bleek echter dat het enthousiasme overheerst: eindelijk wordt de kerk gerestaureerd en dat werd tijd!

Afdrukken E-mail